در سالهای اخیر، افزایش بیسابقه قیمت کاغذ و چاپ، هزینه تهیه کتابهای درسی و علمی را برای دانشجویان به چالشی بزرگ تبدیل کرده است. این افزایش قیمت، بهویژه در شرایط دشوار اقتصادی، دانشجویان را به سمت جایگزینهای کمهزینهتر سوق داده است؛ جایگزینی که به نظر میرسد بیش از هر چیز «کتاب الکترونیکی» و «فایلهای پیدیاف» باشد.
بر اساس گزارش میدانی خبرنگار روزنامه قدس از بازار کتاب تهران، روند کاهشی تقاضا برای کتابهای فیزیکی در کنار گرایش خریداران بهویژه دانشجویان به جستوجو و دانلود نسخههای دیجیتالی، تصویری گویا از این تحول ارائه میدهد. این تغییر تنها یک واکنش اقتصادی نیست؛ بخشی از تحول گستردهتر فرهنگی و فناورانه در عصر دیجیتال است. کتابهای فیزیکی که روزی نماد دانایی و دسترسی به دانش بودند، امروز در رقابتی سخت با نسخههای دیجیتالی قرار گرفتهاند؛ نسخههایی که با قابلیت جستوجوی سریع، حمل آسان و قیمت ناچیز، نظر بسیاری از دانشجویان را جلب کردهاند.
با این حال، پرسش اساسی این است استفاده از فایلهای پیدیاف چه محاسن و معایبی برای یادگیری و مطالعه دارد؟ مهمتر اینکه آیا این فرمت دیجیتال واقعاً میتواند جایگزین مناسبی برای کتاب فیزیکی باشد یا صرفاً راهحل موقتی در برابر گرانی است و سرانجام اینکه تأثیر این تغییر بر ناشران، نویسندگان و کتابفروشیها چیست؟
«پیدیاف»ها ابزار اجتنابناپذیر و سبز دوران تحصیل هستند
علی، دانشجوی رشته مدیریت بازرگانی دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به نقش محوری کتابهای دیجیتال در زندگی آکادمیک خود، استفاده از نسخههای پیدیاف را نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت اجتنابناپذیر برای دانشجویان امروز میداند. او در توضیح دلایل گرایش خود به کتابهای الکترونیکی به روزنامه قدس میگوید: شرایط بهگونهای است که اصلاً نمیشود از پیدیافها استفاده نکرد. این فایلها در دسترستر هستند و میتوان آنها را همهجا همراه داشت؛ چه در گوشی هوشمند، چه در رایانه.
وی همچنین تأکید میکند: استفاده از کتابهای دیجیتال علاوه بر تسهیل دسترسی به منابع، گامی مثبت در حفظ محیط زیست است و از مصرف کاغذ و آلودگیهای ناشی از چاپ کتابهای فیزیکی جلوگیری میکند.او با اشاره به گسترش این فرهنگ در میان همکلاسیها و دانشجویان سایر رشتهها میافزاید: در دانشگاه همه به سمت نوآوری و بهروزرسانی اطلاعات خود پیش میروند و استفاده از پیدیافها نیز از این قاعده مستثنا نیست. این ابزار، دسترسی به کتابهای درسی و کمکآموزشی را بسیار آسان کرده است.
وی در ادامه با پذیرش اینکه مطالعه از طریق صفحات دیجیتال ممکن است برای برخی چندان دلچسب نباشد، تصریح میکند: با این حال، پیدیافها جایگزین مناسبی برای کتابهای فیزیکی محسوب میشوند، زیرا ما به همه منابع چاپی دسترسی نداریم. برای بهروز ماندن باید مقالات و تحقیقات علمی روز دنیا را که عمدتاً به صورت پیدیاف منتشر میشوند، مطالعه کنیم. بنابراین امروزه حتی در رشتههایی مانند معماری که ممکن است استفاده از نقشهها و کتابهای مرجع فیزیکی پررنگتر به نظر برسد، دانشجویان بهتدریج به منابع دیجیتال رو میآورند.
اولویتم کتاب کاغذی است
دختر جوانی که همراه دوستش در حال نگاه کردن به قفسههای کتاب یک کتابفروشی در خیابان انقلاب است، در بیان دیدگاه خود میگوید: من تقریباً از هر دو استفاده میکنم، اما با کتابهای کاغذی بهتر ارتباط میگیرم. به همین خاطر بیشتر کتاب کاغذی میخوانم و از پیدیاف خیلی استفاده نمیکنم. تنها در صورتی به سراغ نسخه دیجیتال میروم که قیمت کتاب خیلی بالا بوده یا پیدا کردن آن در بازار سخت باشد.
او که خود را ویدا، دانشجوی رشته معماری معرفی میکند، سلامت را عامل مهمی در انتخابش میداند و اظهار میکند: احساس میکنم کتاب کاغذی برای مطالعه و برای سلامت چشم مناسبتر است. سعی میکنم تا جایی که ممکن است کتاب کاغذی تهیه و مطالعه کنم.
با این حال، او به مسئله گرانی کتابهای چاپی نیز اشاره میکند: کتابها خیلی گران شدهاند، درحالیکه قیمت پیدیاف اگر قانونی منتشر شود، بسیار کمتر و گاهی حتی رایگان است؛ اما بحث سلامت هم بسیار مهم است، هرچند گاهی این موضوع تحت تأثیر وضعیت اقتصادی افراد قرار میگیرد.
با توجه به اینکه در عصر ارتباطات هستیم و هرچه زمان میگذرد بیشتر به سمت هوش مصنوعی و فناوریهای نوین میرویم، شاید نسخههای دیجیتال جایگزین مناسبی برای کتابهای کاغذی باشند.
کتابهای درسی؛ قلمرو دیجیتال
در ادامه گشتوگذار میدانی، با «مهتاب» دانشجوی رشته اقتصاد دانشگاه تهران همکلام میشوم. او که مشغول ورق زدن کتابهاست، استراتژی جالبی برای خرید کتاب دارد و میگوید: قاعدتاً کتابهایی را که میخواهم تهیه کنم، اول به نسخه پیدیاف آنها نگاهی میاندازم و بعد نسخه فیزیکیاش را میخرم، چون نسخه پیدیاف هزینه زیادی ندارد. استفادهام از نسخه دیجیتال بیشتر برای ارزیابی کلی کیفیت کتاب است.
او با اشاره به اینکه در کتابهای درسی مرجع از نسخههای پیدیاف بیشتر استفاده میکند، میافزاید: بیشتر دوستان و همکلاسیهایم نیز از نسخههای دیجیتال کتابهای مرجع استفاده میکنند.
وقتی از او در مورد محاسن و معایب کتابهای دیجیتال میپرسم، پاسخش قاطع است: استفاده از نسخههای پیدیاف هیچ عیبی ندارد، یعنی فقط منفعت است! چون بهراحتی میتوان در آنها سرچ کرد میتوانند جایگزین مناسبی باشند. شاید این جایگزینی کامل الان اتفاق نیفتد، اما در آینده با توجه به آسیبهای چاپ کتابهای کاغذی به محیط زیست، حتماً شاهد این تحول خواهیم بود.
وفاداری به کتاب کاغذی
پای صحبت مردی میانسال مینشینم که خود را هم دانشجو و هم مدرس رشته معماری با گرایش منظر معرفی میکند. او که مایل به معرفی خود نیست، بهصراحت میگوید: اصلاً به دانشجویانم استفاده از پیدیاف را پیشنهاد نمیکنم و خودم هم با این شیوه مطالعه نمیکنم، چون تا کتاب دستم نباشد و لمسش نکنم، حس میکنم از آن دورم.
این استاد معماری با تأیید این واقعیت که دانشجویان به دلیل راحتی، دسترسی آسان و گرانی کتابها به سمت نسخههای الکترونیکی گرایش پیدا کردهاند، توضیح میدهد: مثلاً الان یک کتاب در رشته معماری حدود ۷۰۰ تا ۸۰۰ هزار تومان قیمت دارد. حتی خودم به عنوان نویسنده، میبینم دانشجویانم دیگر نمیتوانند جلد پنجم کتابم را بخرند. وی با ابراز تأسف از این روند میافزاید: به نظرم نسخههای الکترونیکی جایگزین مناسبی برای کتاب فیزیکی نیستند، اما فناوری و گرانی روزافزون قیمت کتابها این اتفاق را رقم میزند.
کتابفروشیها در سایه «پیکسلها»
کمی بعد به سراغ مسئول فروش «انتشارات خوارزمی» میروم که از تغییرات چشمگیر بازار کتاب میگوید. وی دلیل اصلی گرایش دانشجویان به نسخههای دیجیتال را قیمت میداند و تصریح میکند: پیدیاف از نسخه کاغذی بسیار ارزانتر است؛ در نتیجه در یکی دو سال اخیر تقاضا برای آن ۱۰۰ درصد افزایش یافته است.
وی که ترجیح میدهد نامش فاش نشود، در توصیف تأثیر این موج میگوید: اگر یک قدم در راسته کتابفروشیهای انقلاب بزنی، آنوقت بهخوبی میبینی اوضاع چگونه است. به هرحال مشتری نیست؛ کتاب هم چندان خرید و فروش نمیشود. چون بیشتر دانشجویان بهدنبال نسخههای الکترونیکی یا کتابهای دستدوم هستند.
او با اشاره به آمارهای رسمی میافزاید: برپایه دادهها، قیمت کتابهای دانشگاهی نسبت به دو سال پیش به ترتیب ۱۱۸ و ۷۲ درصد افزایش یافته و همین موضوع تأثیر زیادی در چاپ و فروش آنها داشته است.
از یک طرف میانگین شمارگان کتابهای دانشگاهی کاهش یافته و از سوی دیگر، با وجود افزایش آمار دانشجویان، شاهد روند کاهشی خرید کتابهای درسی هستیم.
وی ادامه میدهد: برای دانشجویان، خواندن کتابهای فیزیکی بسیار راحتتر است؛ اما قیمت دسترسی، اولویت اصلی است. آنان میخواهند نیازهای خود را با کمترین هزینه ممکن برطرف کنند. بنابراین در شرایط فعلی، استفاده از نسخههای الکترونیکی کاملاً منطقی است.
مشتریان ما حالا ابتدا «پیدیاف» را میجویند
مسئول فروش انتشارات «سیمای دانش» نیز از تغییر الگوی خرید مشتریان خبر میدهد. وی با تأیید روند رو به رشد تقاضا برای کتابهای دیجیتال، میگوید: تقاضا برای نسخههای دیجیتال در حال افزایش است، چون خیلی ارزانتر تمام میشود. در نتیجه، این سالها افراد ابتدا به دنبال نسخه پیدیاف یک کتاب میروند و اگر پیدا نشد، نسخه فیزیکی آن را خریداری میکنند.
او با اشاره به اختلاف فاحش قیمت، در پاسخ به این پرسش که آیا نسخههای الکترونیکی جایگزین مناسبی هستند یا خیر، بیان میکند: برای بعضیها قطعاً جایگزین خوبی نیست؛ اما گروهی هم هستند که مشکلی با این نسخهها ندارند و با توجه به ارزانبودنشان، از آنها استفاده میکنند.
این ناشر از افزایش حدود ۳۰ درصدی مشتریان نسخههای الکترونیکی کتابهایش خبر میدهد و اظهار میکند: گرایش روزافزون دانشجویان به نسخههای الکترونیکی، بیتردید روی درآمد مالی انتشاراتیها و کتابفروشیها تأثیر منفی گذاشته است. به عنوان مثال، یادم میآید زمانی دانشجویان رشتههای فنی و مهندسی زیادی برای خرید کتابهای تخصصی میآمدند، ولی الان تقریباً هیچکس مراجعه نمیکند. این موضوع تأثیر منفی آشکاری روی فروش و درآمد ما داشت، تا جایی که مجبور شدیم بخش کتابهای فنی و مهندسی را جمعآوری کنیم. با این حال، در رشتههای دیگر مثل علوم انسانی همچنان مشتری داریم.
تقاضای رو به رشد پیدیاف در برابر جاذبه ماندگار «بو و لمس کاغذ»
مسئول انتشارات امیرکبیر نیز نگاهی مشابه دارد و میگوید: تقاضا برای نسخههای پیدیاف افزایش چشمگیری داشته، چون قیمت کتابها بالا رفته و خیلیها ترجیح میدهند فایل دیجیتال را مطالعه کنند یا فقط بخشهای مورد نیازشان را پرینت بگیرند.
وی با اشاره به همکاری این انتشارات با شرکت «میخوانم» و اقدامات مشابه دیگران بیان میکند: برای ناشر، هزینه تولید نسخه دیجیتال پایینتر است. ولی برای مخاطب میتواند اذیتکننده باشد؛ چشم را اذیت میکند و هزینه خرید دستگاه مخصوص را دارد.
او میافزاید: هر دو میتوانند آسیبزا باشند. کتاب فیزیکی میتواند به گردن آسیب بزند. ولی اگر در لپتاپ باشد، فرد مجبور است پشت میز بنشیند. از طرفی هزینه کیندل یا تبلتهای مناسب مطالعه نیز بالاست. این ناشر با اشاره به اینکه هنوز استفاده از پیدیاف کاملاً جا نیفتاده است، تصریح میکند: برای متقاضی کتاب، لمس کردن کاغذ، بوی کتاب و اینکه بتواند کتاب را در کیفش بگذارد و هرجا دلش خواست ببرد، بدون درگیری با شارژر، جذابتر است.
او تأثیر این رویداد بر کسبوکارش را جدی ارزیابی میکند: این موضوع تأثیر زیادی داشته است. میزان تقاضا برای کتابهای دانشگاهی فیزیکی کم شده و این روی درآمد ناشران و کتابفروشیها تأثیر منفی گذاشته است.
وی در پایان در پاسخ به این پرسش که آیا نسخههای دیجیتال میتوانند جایگزین خوبی باشند، میگوید: فکر نمیکنم، بهویژه در ایران که هنوز زیرساختهایش فراهم نشده است. مثلاً من خودم که از بچگی کتاب میخوانم، همچنان کاغذ برایم جذابتر است.
خلاصه کلام اینکه گرانی سرسامآور کتاب، دانشجویان را ناگزیر به سمت نسخههای دیجیتال سوق داده و بازاری متغیر را برای ناشران و کتابفروشیها رقم زده است. در یک سوی این میدان، منطق اقتصادی، دسترسی آسان و دغدغههای محیطزیستی، پیکسلها را پیش میراند و در سوی دیگر، عادت دیرینه مطالعه، لذت لمسی و بصری کتاب کاغذی و نگرانی از تأثیر صفحات نورانی بر سلامت، همچنان به دفاع از قلمرو سنتی میپردازد. به نظر میرسد در آیندهای نزدیک، نه دیجیتال فاتح مطلق خواهد بود و نه کاغذ بازنده مطلق؛ بلکه همزیستی و انتخاب موقعیتی براساس نیاز، توان مالی و سلیقه شخصی، سرنوشت محتوم این رقابت است. با این حال، تا زمانیکه شکاف عمیق قیمتی و فشار اقتصادی پابرجاست، ترازو به نفع فایلهای ارزانقیمت دیجیتال سنگینی خواهد کرد.
نظر شما